KASIM SAYISI BAYİDE!

ABONE OL


ABONE OL

Aşının Önemi

Cynthia Gorney

William Daniels

31.10.2017

Aşının Önemi

Pakistan: Karaçili esnaf Ghulam İshak, çocuk felci aşısına güvenmemiş. 4 yaşındaki kızı Rafia’nın yaşadığı çifte felaket için şimdi kendini suçluyor: Bir bacağı çocuk felci yüzünden gelişmemiş, diğeri de kendisine –koşup kaçamadığı için– bir arabanın çarpması sonucu kırılmış.

Yüz binlerce gencecik canı kurtarmak ister misiniz? Zengin ülkelerde olağan sayılan aşıları yoksul ülkelerdeki çocuklara da yapın.

“Git çocuğu gör,” diyor Samir Saha. “Yanında otur yeter. Muhtemelen kardeşleri de oradadır, onların hayatları da bir daha asla eskisi gibi olmayacak. Aşı işte bu yüzden önemli,” diye ekliyor. “Bu rakamı mümkün olduğunca düşürmek, hatta sıfıra indirmek istiyoruz. Düşürelim ki, bir daha hiçbir çocuk bu hâle gelmesin.”

Bangladeş’in başkenti Dakka’da gün henüz doğmuş. Arabasının arka koltuğunda oturan Saha düşüncelere dalmış hâlde. Üniformalı şoför, Toyota’yı dolmuşların, motosikletlerin, çekçeklerin, kamyonların ve yolcuları kapılardan sarkan eski püskü otobüslerin yarattığı kakofonik bir kargaşanın içinde sürüyor. “Hayatını kurtarabildik, ama...” Cümlenin sonunu getirmiyor. “Durumu göreceksiniz zaten,” diyor. “O zaman anlarsınız.”

Saha, pnömokok denilen bir bakteri üzerinde yaptığı araştırmalarla bütün dünyada tanınan bir mikrobiyolog. Kurduğu laboratuvar, Bangladeş’in en büyük çocuk hastanesi Dhaka Shishu’nun bir köşesine sıkıştırılmış. Koridorun ucunda, sıra sıra yataklar geniş koğuşları dolduruyor; ziyaret saatlerinde her bir yatak, hasta bir çocuğun yanı sıra birçok endişeli akrabayı da taşıyor. Laboratuvarda ise, beyaz önlüklü kadın ve erkek görevliler günlerini pnömokok hücrelerini yakından inceleyerek geçiriyorlar: Kan ve diğer vücut sıvılarıyla dolu minik cam kaplarda onları arıyor, petri kaplarına koyuyor, mikroskop altında inceliyorlar.

Pnömokok bakterileri modern dünyada her an her yerde bulunuyor. Hapşırma veya olağan temas yoluyla kolaylıkla yayılarak, sağlıklı bağışıklık sistemlerine sahip insanların geniz yolunda hiçbir olumsuz etki yaratmadan yaşıyor. Ancak savunma sistemimiz bizi yüz üstü bıraktığında, bu bakteri göç ediyor, çoğalıyor ve hayati tehlike yaratan enfeksiyonlara neden oluyor. Küçük çocuklar özellikle tehdit altında. Antibiyotiklere ve iyi bir tıbbi bakıma hızlı erişimin olmadığı yerlerdeki küçük çocuklarsa daha da büyük tehdit altında. Dünyanın ilk etkili çocuk aşısının Amerika Birleşik Devletleri’nde ve Kanada’da kullanılmaya başlandığı 21. yüzyıl başında, pnömokok hastalığı her yıl tüm dünyada 800 bini aşkın çocuğun ölümüne neden oluyordu. Ve bu durum, beş yaşın altındaki bir milyon çocuğun dörtte üçünden fazlasının, Ebola ya da Zika gibi manşetlere çıkmış bir salgın nedeniyle değil, alelade bir organizmanın aniden yayılıp zatürree (akciğer iltihabı) veya menenjite (beyin zarı iltihabı) yol açması ya da kan dolaşımına ölümcül şekilde hücum etmesi sonucu ölmesi anlamına geliyordu. Ve bu ölümlerin büyük çoğunluğu da Bangladeş gibi yoksul ülkelerde meydana geliyordu.


UGANDA Makerere Üniversitesi’nde araştırmacı olarak görev yapan Sadic Waswa Babyesiza, Morungole dağında az önce yakaladığı bir yarasayı inceliyor. Şikago Saha Müzesi’nden bir ekiple birlikte sıtma, Zika ve diğer patojenlerin yabani taşıyıcılarını arıyor. Araştırma sonuçları, aşı geliştirilmesine yarayabilir.

Çocuklara yönelik formülasyonuna verilen adıyla konjüge pnömokok aşısı (KPA), 2015 yılında Bangladeşlilere ulaştı. Saha’nın araştırma ekibi de aşının gelişimini o dönemden beri dikkatle takip ediyor. KPA’nın etkinliği aşı uzmanlarının ümit ettiği gibi tüm dünyada kanıtlanırsa, hem ölüm oranında ciddi bir düşüş yaratacağı –yani binlerce küçük çocuk okula başlayacak yaşa gelmeden ölmek yerine hayatta kalacak– hem de ölümcül olmayan hastalık vakalarının oldukça azalmasını sağlayacağı sözü veriliyor. Zatürreenin neden olduğu o hızlı soluk alıp vermeler azalacak; yüksek ateş, nefessiz kalmalar, öksürükler, morarmış dudaklar, diğer çocuklarına bakmak için gerekli olan parayı kazandıkları işlerine gidemeyen anne–babaların hasta çocuklarının yatağı başında tuttuğu nöbetler azalacak. Saha ve Bangladeşli çalışma arkadaşlarının, yabancı birinin durumun vahametini idrak etmekte zorlanacağını hissedercesine sıkça tekrarladıkları gibi, “çekilen acı” azalacak.

İşte bu noktada acil, iddialı, karmaşık, birçok devletin ve hayır işlerine ayrılmış milyarlarca doların işin içine girmesini gerektiren bir şey var: Gelişmekte olan ülkelerin çocuklarına yeni aşılar ulaştırabilmek için oluşturulacak uluslararası bir işbirliği. Bu ülkelerde aşıyla önlenebilecek hastalıkların bugün bile yol açtığı acılar, Saha’nın Dhaka Shishu koridorlarında her gün gördüğü telaşlı aileler kadar canlı ve somut.

İşte bu yüzden beni bir çekçek tamircisi ile karısının 11 yaşındaki ortanca çocukları Sanjida Sahajahan’ın yanına yolluyor. “Haydi git,” diyor Saha, hastanenin ana kapısının önünde durduğumuzda; “geri döndüğünde gördüklerin hakkında konuşuruz. Cemal ve Tasmim de sana eşlik edecek. Park yerinde duran şu minibüs seni bekliyor.”

William Daniels

Kongo Demokratik Cumhuriyeti (KDC): Sınır Tanımayan Doktorlar çalışanları, aşı ile dolu soğutucuların bağlandığı motosikletleriyle, kızamık salgını yaşanan Monga yakınlarında bir nehri geçiyor. Etkilenen köylerden geçtikleri, 10 saatlik zorlu yolculukları boyunca aşıları mutlak bir soğuklukta tutmak zorundalar.

William Daniels

Belçika: Brüksel yakınlarındaki yeni GSK binasının çelik kazanlarında çocuk felci aşısının ana maddelerinin üretimine 2017 yılında, inşaat temelinin atılmasından altı yıl sonra başlanmış. Aşı üretiminin yapıldığı ortamın steril kalması için bu merkezde çalışanlar giriş ve çıkışlarda hava kilidinden geçiyor.

William Daniels

KDC: 2016 yılında, komşu Angola’dan yayılan sarıhumma salgını baş gösterdiğinde, ellerinde yeterli miktarda aşı olmayan sağlık çalışanları 350 bin nüfuslu Matadi kentindekilerin tümünü aşılamak için mücadele verdi. Burada, terk edilmiş bir kamyoneti kliniğe dönüştürmüşler.

William Daniels

Pakistan: Halen çocuk felci vakası rapor eden yalnızca üç ülke var: Afganistan, Nijerya ve aşılamaya şiddetle karşı çıkanların geçtiğimiz yıllarda çok sayıda aşı görevlisini öldürdüğü Pakistan. Karaçi’de aşı görevlileri ev ziyaretlerini polis eşliğinde yapıyor.

William Daniels

Pakistan: Karaçi’nin ana istasyonundaki bir trende aşılanmamış kişiler olup olmadığını kontrol eden bir sağlık çalışanı, parmağında çocuk felci aşısı olduğunu gösteren işaret bulunmayan bir oğlan çocuğu buluyor. Ağız yoluyla alınan aşının, tren kalkmadan önce hızlıca yapılması gerek.

William Daniels

İtalya: Beatrice Vio eskrim sporuna beş yaşında başlamış. 11 yaşındayken yakalandığı meningokoksik menenjit kanına karışarak yayılmış ve dört uzvu da ampute edilmiş. Bugün 20 yaşında olan Vio, İtalyan Paralimpik takımının tekerlekli sandalye eskriminde altın madalyalı sporcusu ve erken aşılamanın yılmaz bir savunucusu.

Hastane minibüsünün sarsılarak ilerlediği kalabalık Dakka sokakları gittikçe daralıyor, satıcıların tatlı patates, ikinci el giysi ve yedek parça yığınlarıyla dolu tezgâhları arasından kıl payı geçiyoruz: Sonunda yolda aracın geçebileceği yer kalmıyor. İnip yürümeye başlıyoruz. Cemal doktor, Tasmim Sultana Lipi ise sağlık çalışanı; izlememiz gereken çamurlu ara yolları iyi biliyorlar. Her iki yanda sıralanmış teneke çatılı yapıların arasından geçerken, parmaklıklı pencerelerden tek göz birer odaya sığınmış ailelerin görüntüleri ardı ardına geçiyor.

Lipi kapılardan birine doğru başını sallayıp, içeri dalıyor. Geleneklere uyarak ayakkabılarımızı çıkarıyoruz.

Pnömokoksik menenjit olduğu anlaşılan bir rahatsızlıkla, üç yaşındayken Dhaka Shishu’ya kaldırılan Sanjida, yatağın yanında duran küçük plastik bir koltuğa oturtulmuş. (Menenjit, beyin ve omuriliğini çevreleyen zarların, bazen geri dönemeyecek düzeyde hasarlanmasıyla sonuçlanabilen iltihaplanması.)

Sanjida başını, yüz hareketlerini ya da çıkarttığı sesleri –kelimeleri söyleyemediği için çoğunlukla inlemeler– kontrol edemiyor. Biz vardığımızda annesi Nazma, bebeğiyle birlikte dışarıda bekliyor. Bu odalarda dokuz aile iki tuvaleti ve tek bir musluğu paylaşıyor, aceleyle içeriye giren Nazma bir kolunda bebeği tutarken bir taraftan da yüzünü kuruluyor. Kendine bir tabure çekiyor. Sanjida’nın elini tutuyor.

Yaşadıklarını Bengal dilinde anlatıyor bize: Üç yaşındaki akıllı, konuşkan çocuğun açıklanamayan ateşi; komşuların yakınlardaki bir dükkânda satılan asetaminofen adlı ilaçtan almasını söylemeleri; hapların ardından ateşin düşmesi; sonra tekrar yükselmesi. Birkaç gün sonra gelen ilk havale ve korku içinde –çekçek tamirciliği yapan biri ambulans çağırmak için gereken olanaklara sahip olmadığı için otobüs ve motosiklet taksiyle– hastaneye gidişleri... Doktorlar Sanjida’yı gördüklerinde bilincini yitirmek üzereymiş. Anlaşılır son sözlerinin, “Sarıl bana. Çok kötüyüm,” olduğunu söylüyor Nazma.


BANGLADEŞ Sanjida Sahajahan (11) yaygın pnömokok bakterisi beynini etkilemeden önce sağlıklı bir çocukmuş. Uluslararası yardımlar, Bangladeş’in bu tür enfeksiyonlarla savaşan aşıların parasını ödemesine yardımcı oluyor. Sanjida için artık çok geç olabilir, ama aşılar binlerce gencin korunmasını sağlayacak.

Nazma anlatırken Sanjida’nın babası Muhammed sessizce dikiliyor. 14 yaşındaki oğulları içeri girip bebeği kucağına alıyor ve oturacak yer olmadığı için o da ayakta dikiliyor. Demonte edilmiş bir tekerlekli sandalye yatağın altına itilmiş. Bağış olduğunu söylüyor Nazma, iyi fikir elbette ama yaşadıkları yer bunun için çok küçük. Bir duvar dolabında oyuncaklar ve tabak çanak duruyor. Muhammed çekmecelerin birinden buruşmuş sarı bir kağıt çıkarıyor: Sanjida’nın ulusal sağlık karnesi. Burada doğum tarihi yazıyor, Eylül 2005.

Şurada da ilki altı hafta sonrasının tarihiyle düşülmüş olarak Sanjida’nın olduğu aşılara ilişkin bilgiler. Ağabeyi gibi Sanjida’ya da o zamanlar Bangladeş’in ulusal bağışıklama programında yer alan tüm aşılar takvime uygun ve ücretsiz olarak yapılmış: Boğmaca, kızamık, difteri, verem, tetanos, hepatit B, çocuk felci. Çiçek aşısı hariç; insanın görünümünü bozan bu bulaşıcı hastalık, İngiliz doktor Edward Jenner’ın, çok tehlikeli olan çiçek hastalığına karşı bağışıklık sağladığı anlaşılan ve daha hafif olan inek çiçeği virüsünü çocuklara bilerek bulaştırmasıyla ilgili ünlü incelemesini yayımlamasından iki yüzyıl sonra, 1980’de dünya genelinde aşılamayla zaten yeryüzünden silinmişti.

Bir bakıma, küresel sağlık tarihi hakkında olağanüstü bir anlatı Sanjida’nın küçük sarı kağıdında özetlenmiş. Yaygın aşılamanın bugüne kadar kaç hayat kurtardığını hiç kimse tam olarak söyleyemez, ancak modern tıbbın elde ettiği en büyük kazanımlardan biri olduğu kesin. Örneğin, kızamık 1980’lerde dünya genelinde her yıl 2 milyondan fazla çocuğun ölümüne neden oluyordu; 2015’e gelindiğinde ölüm sayısı Dünya Sağlık Örgütü rakamlarına göre 134 bin 200’e düştü. Kitlesel aşılama, üç ülke hariç tüm dünyada çocuk felcinin sonunu getirdi; Bangladeş ve devasa komşusu Hindistan’ın 2014 Mart’ında çocuk felcinden arındığı ilan edildi. Nazma’ya, aşılardan ilk ne zaman haberdar olduğunu –sağlıklı bebeklere iğne yaptırmanın iyi bir şey olabileceği fikrine nasıl vardığını– sorduğumda şaşırdı. Hararetle verdiği cevabı Cemal ve Lipi süzerek bana şöyle çevirdiler: “Ama bunu bütün Bangladeşliler bilir.”

Sahajahan’ların gömme dolabın tepesine sıkıştırılmış televizyonundaki kamu spotlarında yer alan ünlü şarkıcılar ve sporcular, hayat kurtaran bir nimet olarak aşıyı övüyor. Binlerce minareden yapılan aşılama çağrıları ezan gibi yankılanıyor. Bangladeş ağırlıklı olarak Müslüman bir ülke ve 1980’lerde çocuk felci aşısı teşvik edilirken sağlık yetkilileriyle dini önderler bir araya gelip, bu “cami hoparlöründen anons” fikrini bulmuşlar. Bir defasında, Dakka yakınlarındaki bir köyün imamı gururla kolunu açıp bana son verem aşısının izini gösterdi. Sağlığına dikkat etmenin, dinine bağlı insanlar için bir gereklilik olduğunu ve dindar ailelerin çocukları için de aynısını yapmak zorunda olduklarını anlattı.

Devamını National Geographic Türkiye’nin Kasım 2017 sayısında okuyabilirsiniz.

Yorum Yaz

Toplam Yorum: 0

Yorum yapabilmek için giriş yapmanız gerekmektedir.


Ghost is Here

William Daniels

Kongo Demokratik Cumhuriyeti (KDC): Sınır Tanımayan Doktorlar çalışanları, aşı ile dolu soğutucuların bağlandığı motosikletleriyle, kızamık salgını yaşanan Monga yakınlarında bir nehri geçiyor. Etkilenen köylerden geçtikleri, 10 saatlik zorlu yolculukları boyunca aşıları mutlak bir soğuklukta tutmak zorundalar.

William Daniels

Belçika: Brüksel yakınlarındaki yeni GSK binasının çelik kazanlarında çocuk felci aşısının ana maddelerinin üretimine 2017 yılında, inşaat temelinin atılmasından altı yıl sonra başlanmış. Aşı üretiminin yapıldığı ortamın steril kalması için bu merkezde çalışanlar giriş ve çıkışlarda hava kilidinden geçiyor.

William Daniels

KDC: 2016 yılında, komşu Angola’dan yayılan sarıhumma salgını baş gösterdiğinde, ellerinde yeterli miktarda aşı olmayan sağlık çalışanları 350 bin nüfuslu Matadi kentindekilerin tümünü aşılamak için mücadele verdi. Burada, terk edilmiş bir kamyoneti kliniğe dönüştürmüşler.

William Daniels

Pakistan: Halen çocuk felci vakası rapor eden yalnızca üç ülke var: Afganistan, Nijerya ve aşılamaya şiddetle karşı çıkanların geçtiğimiz yıllarda çok sayıda aşı görevlisini öldürdüğü Pakistan. Karaçi’de aşı görevlileri ev ziyaretlerini polis eşliğinde yapıyor.

William Daniels

Pakistan: Karaçi’nin ana istasyonundaki bir trende aşılanmamış kişiler olup olmadığını kontrol eden bir sağlık çalışanı, parmağında çocuk felci aşısı olduğunu gösteren işaret bulunmayan bir oğlan çocuğu buluyor. Ağız yoluyla alınan aşının, tren kalkmadan önce hızlıca yapılması gerek.

William Daniels

İtalya: Beatrice Vio eskrim sporuna beş yaşında başlamış. 11 yaşındayken yakalandığı meningokoksik menenjit kanına karışarak yayılmış ve dört uzvu da ampute edilmiş. Bugün 20 yaşında olan Vio, İtalyan Paralimpik takımının tekerlekli sandalye eskriminde altın madalyalı sporcusu ve erken aşılamanın yılmaz bir savunucusu.

GİRİŞ YAP

Kullanıcı adı ve şifrenizle giriş yapabilirsiniz.

Şifremi Unuttum Üye Olmak İstiyorum

İletişim İzni Koşullarını okudum, kabul ediyorum.
Zaten üyeyim

Lütfen kayıtlı email adresinizi giriniz.

Geri Dön

VEYA